Tôi và Spiderum
Hồi kí của tôi về một nền tảng viết vừa phải dừng bước sau mười năm hoạt động.
Bài viết này vốn được tôi nung nấu từ đầu năm 2026, thời điểm tôi quyết định xoá hết bài trên Spiderum và rời xa nơi đó vĩnh viễn. Tuy nhiên, lúc bấy giờ việc viết nó ra xem chừng có mùi thị phi hoá, vì chỉ là chuyện cá nhân và tôi vốn không thích kể lể cá nhân. Thế nhưng bây giờ Spiderum bị dừng hoạt động kèm theo nhiều lời ra tiếng vào, tôi nghĩ đây là dịp phù hợp để mình hiện thực hoá bài viết đã nung nấu từ lâu ấy.
Bài viết này ra đời vì hai mục đích. Thứ nhất nhằm cho bạn đọc có thêm một góc nhìn về Spiderum, đặc biệt góc nhìn từ một trong những top writer đầu tiên của nó. Tôi luôn cho rằng chúng ta không bao giờ có được cái nhìn toàn diện về bất kì vấn đề nào – đây là năng lực dành riêng cho những thực thể toàn tri nếu họ tồn tại – mà chúng ta chỉ có thể tiệm cận cái nhìn toàn diện bằng cách thu thập nhiều góc nhìn trắc diện mà thôi. Tôi nghĩ phàm là con người, nếu chưa bị huỷ hoại tư duy vì hứng chịu nhiều năm tẩy não, hẳn ai cũng mong tìm được càng nhiều trắc diện càng tốt. Và bài viết này cố gắng cho bạn đọc một trong số các trắc diện ấy. Mục đích thứ hai, tôi muốn lưu lại các kí ức và ấn tượng của mình với Spiderum trước khi bị thời gian xoá bớt hoặc biến đổi. Cũng do tính chất hồi kí như vậy nên, xin nói trước, bài viết này về cốt lõi không xoay quanh Spiderum, mà xoay quanh tôi.
Spiderum được thành lập năm 2016. Tháng Mười hai 2016, tôi biết đến Spiderum lần đầu tiên qua cuộc thi “Tôi trẻ, tôi ngẫm” do Spiderum tổ chức và truyền thông trên các hội nhóm Facebook. Tháng Một 2017, tôi nhận được email thông báo rằng mình đã đoạt giải nhất cuộc thi đó. Phần thưởng rất nhỏ, dĩ nhiên thôi vì lúc ấy Spiderum cũng rất nhỏ. Bấy giờ nó đơn sơ đến mức việc truyền thông do CEO Việt Anh đảm nhận bằng cách lang thang trong các nhóm Facebook, email thông báo giải nhất sử dụng đuôi @gmail.com, và động lực duy nhất để mọi người viết trên web hoàn toàn chỉ là niềm vui từ chính việc viết.
Ấy thế nhưng quãng thời gian đó chính là cái vẫn được mọi người gọi là thời hoàng kim của Spiderum. Nó kéo dài từ 2016 đến 2020, dĩ nhiên có lúc thăng lúc trầm – Việt Anh từng chia sẻ công khai rằng trong quãng thời gian này đã có lúc cậu ấy định bỏ cuộc và về lại nước ngoài – nhưng nó được đặc trưng ở điểm hội tụ thế hệ người viết giỏi nhất mà Spiderum từng có, cũng như số lượng tương tác của người đọc ở mức cao nhất. Khả năng cao những cây bút gắn liền với Spiderum mà bạn từng nghe danh đều xuất phát từ thế hệ này (tôi không kể tên họ ra đây vì không chắc họ có muốn thế không), và trung bình các bài viết đứng đầu fortnight hồi đó phải đạt khoảng 100-200 upvote (hãy so sánh với lượng tương tác của 2026, khi chỉ cần 30-80 upvote cũng có thể lên top).
Điều này không có gì lạ với những ai có kiến thức về động lực. Người ta không nhất thiết cứ phải được nhận tiền bạc, danh tiếng, hay những thứ ngoại tại tương tự, thì mới chịu viết. Đôi khi chỉ cần một môi trường lành mạnh, một nền văn hoá khuyến khích, và một bầu không khí tự do, là cũng đủ để gợi lên động lực nội tại cùng những phẩm chất hướng thượng trong mỗi người. Spiderum may mắn hội tụ được điều kiện đó. 2016 là năm Substack chưa ra đời, Medium thì bị chặn (và giờ vẫn bị chặn), những người Việt trẻ yêu tri thức không có môi trường đủ lớn để sinh hoạt, họ thường chỉ tụ tập trong các group/page Facebook chuyên dịch bài từ Quora, Reddit, hoạ hoằn lắm mới có group/page chuyên viết. Có thể nói rằng Spiderum đã phần nào thoả mãn cơn khát tri thức và cảm giác được thuộc về một cộng đồng tri thức của người Việt trẻ. Một trong nhiều biểu hiện của điều đó là Spiderum bấy giờ tổ chức offline khá thường xuyên, nhiều khi do thành viên tự tổ chức chứ không cần ban quản trị đứng ra. Viết bài, phản biện, gặp gỡ, kết bạn, rồi lại viết bài tiếp và phản biện tiếp, là những ấn tượng tôi cảm thấy ở Spiderum quãng 2016-2020.
Do không thích giao tiếp xã hội và cũng do sức khoẻ hạn chế nên tôi chưa bao giờ đi offline Spiderum (trừ một lần Việt Anh đến thăm nhà), nhưng đối với đời sống online của nó, tôi nghĩ mình được hưởng lợi nhiều. Lành mạnh, khuyến khích, tự do là những tính chất khiến cho các cây viết trên Spiderum tuy mâu thuẫn nhưng thường không thù dai, bản thân tôi có vài người bạn chính từ các cuộc “đấm nhau” như vậy. Mọi người trên đó thích đùa chơi với ý tưởng thay vì tự biến mình thành nô lệ của ý tưởng; những kẻ nô lệ ý tưởng dễ sinh ra tư duy chia phe, lúc ấy ý tưởng trở thành chủ nô và việc chia phe của chúng cốt nhằm cùng nhau phục vụ ông chủ một cách chu đáo mà thôi. Để được chơi đùa với ý tưởng thì tự do là yếu tố tiên quyết, chúng ta chỉ chơi đùa được khi cảm thấy an toàn, một bộ não không đề phòng thì mới có thể sáng tạo. Spiderum bấy giờ không – nói đúng hơn là chưa – bị hạn chế tự do, nên trên đó thật sự là một cánh đồng màu mỡ ý tưởng. Bản thân tôi cũng nhận thấy quãng 2016-2020 mình có nhiều suy nghĩ độc đáo nhất, mặc dầu độc đáo nhất chưa đồng nghĩa với đúng đắn nhất và hợp lí nhất, vì để được thế người ta cần phải tích luỹ thêm tri thức nhằm chứng minh quan điểm.
Từ 2020 trở đi, Spiderum thoái trào, khá trớ trêu khi thời điểm này công ti lớn hơn nhiều, dần mở rộng sang nền tảng YouTube. Spiderum bắt đầu có thể cho người viết những thứ ngoại tại mà ban đầu không thể, đó là danh tiếng và tiền bạc (mang tính tượng trưng là chính, bằng khoảng ⅓ nhuận bút tôi viết cho tạp chí). Nhưng thật ra với thế hệ người viết của tôi, ngoại tại không tạo ra tác động đủ lớn, vậy nên người bỏ đi thì vẫn cứ bỏ đi, còn ở lại thì vẫn cứ ở lại – bằng chính cái lí do nội tại vốn hình thành từ thuở ban đầu.
Lúc này thế hệ người viết tiếp theo đã chập chững nổi lên, nhưng hầu như ai cũng đánh giá là không bằng thế hệ đầu tiên, nhiều trong số đánh giá ấy được đăng công khai trên Spiderum. Tôi đồ rằng điều này một phần do định kiến good old days cố hữu của loài người, một phần do thế hệ tiếp theo thật sự không viết tốt bằng vì thiếu thốn không khí tự do – bấy giờ Spiderum đã nổi tiếng hơn và bắt đầu bị hạn chế. Rất đáng buồn ở chỗ những cây viết lứa sau không hề là những người thiếu phẩm chất, họ nhận thức rõ đâu là người viết tốt và đâu là không, chỉ là họ không được nền tảng giúp phát triển tiềm năng. Tên tuổi của nhóm viết lứa đầu vẫn thường xuyên được dẫn làm chuẩn mực good old days trong những bài than thở về sự xuống cấp của Spiderum. Có lần ở thời điểm tôi đã gần như nghỉ viết, một tác giả mới, trong lần đầu tiên nhận nhuận bút từ Spiderum, đã chuyển tiếp số tiền ấy đến tôi như lời tri ân dành cho tác giả đã ảnh hưởng đến họ. Điều này làm tôi nhận ra Spiderum vẫn đầy những con người tiềm năng, chỉ có điều tiềm năng của họ không được dẫn tới sự phát triển, mà dẫn vào hư không.
Sau đó, một quan sát khác trùng khớp với thảy điều trên, tôi lờ mờ cảm nhận ban điều hành Spiderum có dấu hiệu cạn kiệt lí tưởng, họ giảm đầu tư hơn vào môi trường viết và giá trị bài viết, thay vào đó lại chú trọng hơn đến việc xây dựng nội dung trên YouTube, mà mục đích của việc này tôi không nghĩ được đến gì ngoài tiền. Thế hệ cũ bỏ đi, thế hệ mới không được rèn luyện, web không có nhiều thay đổi, kênh YouTube lại được thay đổi nhiều hơn, và hướng đi chung bắt đầu hoá đỏ, đây là những ấn tượng tôi cảm thấy ở Spiderum quãng 2020-2024.
Quãng thời gian này xuất hiện rất nhiều red flag đối với khía cạnh tri thức: (1) Việc thả lỏng cho đám vô giáo dục bình luận trên kênh YouTube và fanpage (dân trí giữa web và YouTube-fanpage chênh lệch đến mức tôi không tin nổi chúng thuộc cùng hệ sinh thái), đặc biệt thả lỏng ngay cả ở những bài chúng bình luận mất dạy với chính khách mời của Spiderum (nói rõ là không phải tôi, tôi không bao giờ tham gia mấy hoạt động trên YouTube với Facebook, vì luôn coi chúng là chốn rừng thiêng nước độc cần tránh xa), việc này chẳng khác gì chủ nhà thả chó ra sủa vào mặt khách lúc hai bên đang nói chuyện cả. (2) Việc kiểm duyệt các bài viết được cho là nhạy cảm trên web – một quà tặng nho nhỏ đi kèm với gói sản phẩm hoá đỏ. Và (3) việc bình thường hoá các bài viết và tác giả viết bằng AI, bắt đầu tràn lan kể từ 2024.
Những dấu hiệu này ngay từ năm 2024 đã đủ tệ đến mức tôi đã manh nha suy nghĩ rời bỏ nền tảng này rồi. Nhưng thôi thúc đó cứ bị lần lữa mãi, nó chỉ trở thành mệnh lệnh khi đầu năm 2026, tôi nhận ra Spiderum đã đi đến mức xoá hoàn toàn bài viết được cho là nhạy cảm, với trường hợp tôi chứng kiến là bài Ảo ảnh Đại Việt của Huy Ynk. Vậy là năm 2026 đánh dấu mốc tôi ngừng sinh hoạt và xoá hết bài ở Spiderum, đồng thời chuyển sang sinh hoạt trên Substack. Sự kiện này diễn ra êm thấm và thân thiện, vì tôi hiểu rõ tình thế bị chèn ép của Spiderum, và tôi vẫn coi đội ngũ ở đó là bạn ngay cả khi bất đồng nhiều thứ. Những điều này vốn được tôi trình bày minh bạch trong bài Tạm biệt Spiderum đăng trên đó, tiếc rằng nay web đã không vào được.
Ở phần kết bài, tôi muốn nói rõ rằng mình vẫn vô cùng tiếc cho Spiderum. Ngay cả với những khuyết điểm đang có, Spiderum vẫn ít nhiều có ích cho trí tuệ người Việt trẻ và do đó dĩ nhiên không đáng bị dừng hoạt động. Kĩ năng viết lách của tôi bây giờ có được một phần nhờ vào Spiderum. Tôi bắt đầu ở đó năm 2016 với đủ hết những thô vụng của một người trẻ tập viết, tôi vẫn nhớ rõ các bài đầu tiên của mình ngắn và yếu đến thế nào, cũng như hiểu rõ rằng chính môi trường Spiderum đã khơi gợi, bồi dưỡng, và hoàn thiện tôi để phần nào khiến tôi cho ra đời được các bài viết như bây giờ. Tôi còn nhớ lại, kèm theo cảm giác hơi xa lạ, về tâm thế của mình hồi ấy – một tâm thế vẫn còn kinh ngạc trước cái ngu của dân trí, một tâm thế bây giờ tôi không giữ được, một tâm thế giờ đây đã trở thành sự thờ ơ và tuyệt vọng của tôi. Hành trình mười năm của Spiderum, với tám năm trong đó được tôi dõi theo sát sao, đã trở thành một kí ức tôi thấy vừa thân quen vừa lạ lẫm.
Tôi hoàn toàn không có lợi ích cá nhân nào với Spiderum khi viết bài này. Nếu sau này Spiderum hoạt động tiếp được (một chữ “nếu” rất to) thì tôi cũng vẫn giữ nguyên ý muốn rời xa nó vĩnh viễn. Những dòng này chỉ nhằm cung cấp một tiếng nói công bằng, và tôi tự thấy bài viết này đã thoả mãn mục đích đó, nó có những lời tốt đẹp đoạn đầu và bớt tốt đẹp đoạn sau, tương ứng chính xác với cảm xúc của tôi dành cho Spiderum theo từng thời kì, không giấu giếm câu nệ. Tôi cũng ý thức rõ rằng bài viết này có thể không phải sự thật của một số người, nó là sự thật của tôi thôi, và thế đã là tròn bổn phận rồi. Bởi, như đã nói, đây chỉ là một trắc diện về Spiderum, không phải toàn diện. Tôi chỉ muốn cung cấp cái nhìn trắc diện của mình, một người theo dõi Spiderum từ 2016 đến 2024, và không có bất kì nhu cầu nào khác.
Những ai thù ghét Spiderum sẽ có xu hướng nghĩ rằng tôi tẩy trắng nó, nhưng thật ra tôi là người có lí do để bôi đen nó mới đúng, chỉ là tôi lựa chọn không làm vậy. Số là sau khi rời xa Spiderum, tôi được một người bạn nói rằng đội ngũ của nó tuy tôn trọng tôi ngoài mặt nhưng lại chế giễu sau lưng. Xét đến mức độ uy tín của bạn đó và số lượng kẻ thù của mình, tôi không hề nghi ngờ tin đồn này. Nhưng tôi vẫn muốn dành những lời công bằng và tử tế cho Spiderum, vì tuy tôi sợ bị đâm sau lưng thật, nhưng điều tôi còn sợ hơn là hoà mình vào những hạng người đốn mạt của xã hội này. Đạp hôi một người vốn đang vấp ngã chính là đốn mạt của đốn mạt. Và tôi sợ phải trở thành hạng người như vậy, sợ hơn mọi thứ trên đời.
NGUYỄN TUẤN LINH
14/07/2026
Văn bản bài viết này không dùng đến AI.
Cảm ơn bạn đã viết, cũng giống như mình cảm thấy khi nhìn Thời báo Kinh Tế Sài Gòn đóng cửa, dù ko có kênh nào hoàn hảo, đó là những ko gian để tri thức và thảo luận chảy và khiến chúng ta hiểu về chính mình và thế giới xung quanh cũng như điều gì sẽ xảy ra với mình. Chúng ta đang mất dần đi những không gian đó, như quay ngược thời gian, trở về trước cả thời gian chúng ta có bất kỳ ko gian thảo luận rộng mở nào. Mình nhớ đã hơn 20 năm, trước đó mình chỉ có mỗi Talawas để đọc và biết suy nghĩ. Giờ phải cảm nhận mọi thứ trở lại như vậy (hoặc tệ hơn vậy), thật buồn.
Spiderum bản thân nó ko hoàn hảo, vì những con người gắn liền với nó ko hoàn hảo.
Mình không viết hay nhưng Spiderum đánh dấu sự bắt đàu trong hành trình viết lách của mình trừ 1 bài review manga viết hồi cấp 3.
Thật lấy làm tiếc khi 1 không gian dành cho tri thức và suy ngẫm bị giật sập bởi các thế lực thù địch. Sẽ còn rất xa để Internet Việt có thể vượt lên khỏi drama, nịnh bợ, đấu tố và sô-vanh.